انديشه‌ي سياسي خواجه نصيرالدين طوسي

 

حسن مختاري (نويسند‌ه و شاعر)

 

 

از طوس، عده‌ي بسياري رجال مشهور برخاسته‌اند كه اقلاً شش نفر آنان در اقطار عالم معروفند و خدمتي به علم و دين و ادب و تصوف و شعر و سياست مملكت‌داري كرده‌اند كه هر يك مايه‌ي مباهات ما ايرانيان است: «فردوسي طوسي» شاعر بزرگ حماسه‌سراي ايران، «ابوجعفر طوسي» شيخ طايفه‌ي اماميه و ازجمله اركان مذهب شيعه، «غزالي طوسي» از فقهاي صوفي‌مشرب، «احمد غزالي» از عرفاي دانشمند، «خواجه نصيرالدين طوسي» خاتم حكما و فلاسفه‌ي مشرق‌زمين، رياضي‌دان و منجم، «خواجه نظام‌الملك طوسي» وزير دو سلطان سلجوقي و صاحب سياست‌نامه.
خواجه نصيرالدين به قول مورخين به دعوت «ناصرالدين محتشم قهستاني» در سرتخت اقامت گزيد.
استاد «مجتبي مينوي» اقامت خواجه را در دستگاه اسماعيليه، از روي اجبار نمي‌داند. در كتاب «نظام سياسي دولت اسلامي»، «داود فيرحي» چنين آورده است: رفتار خواجه‌نصير در پيوستن به قلعه‌ي اسماعيليان و سپس مغولان، تابع انديشه‌ي سياسي او مي‌باشد؛ رفتاري كه موجب بحث‌هاي زيادي در ادوار بعد شد و اين سؤال را مطرح كرد كه چرا خواجه به اسماعيليان يا مغولان نامسلمان پيوست؟
انديشه‌ي سياسي مبتني بر نظريه‌هاي سياسي است. نظريه‌هاي سياسي، محصول نظام‌وار ذهن بشر هستند كه با جست‌وجو و تبيين، دلايلي براي مشروعيت قدرت دولت و توجيهي از حاكميت ارائه مي‌دهند؛ يعني توجيهي از حق‌ِ فرمان‌دادن و اطاعت‌كردن. نظريه‌هاي دولت در اسلام، هر كدام به‌نوعي كوشش مي‌كنند قدرت دولت را مشروع جلوه دهند؛ به گونه‌اي كه فرمان و اطاعت، توأ‌م با حق و حقانيت تلقي شود.
اين نظريه‌ها، نظام‌هاي مشروعي مي‌سازند كه قدرت جادويي دارند و به مثابه‌ي فرشتگان محافظ دولت‌ها و به‌عنوان بازوي نامرئي انقياد، با هر گونه شورش و عصيان مبارزه مي‌كنند.
در اين راستا، خواجه‌نصير با ارائه‌ي نظريه‌ي امامت خود، مشروعيت لازم براي دولت مورد نظر خود را تدارك مي‌بيند و از دولت عباسي، سلب مشروعيت مي‌كند و نظريه‌ي دولت او، مبناي رفتار سياسي او قرار مي‌گيرد.
انديشه‌ي سياسي خواجه كه مبتني بر نظريه‌ي امامت است، در كتاب «اخلاق ناصري» تبيين مي‌شود كه وي، اين كتاب را در قلعه‌كوه قاين تدوين و به ناصرالدين محتشم قهستاني هديه نموده است.
انسان در نظر خواجه‌نصير، مدني بالطبع است و سياست براي حيات جمعي او ضروري است.
در جهان‌بيني او، انسان موجودي كمال‌گرا و كمال‌خواه است و مي‌تواند با گرايش به هم‌نوع خود و ايجاد همكاري و همياري، به خيرخواهي و غيرخيرخواهي گرايش پيدا كند.
انسان به دنبال تشكيل اجتماعات و تمدن‌سازي مي‌رود و تدبيري براي تنظيم روابط افراد در نظر مي‌گيرد كه وقوع و بقاي اين اجتماع به سياست وابسته است. جامعه به سوي هدف و غايت، سوق داده مي‌شود. چنين اجتماعي، مدينه‌ي فاضله مي‌شود كه در آن، حاكم، حكيم و عارف به حقايق پديده‌هاي سياسي و مصالح و منافع حقيقي مردم است و رهبري مدينه را از وضع موجود به كمال مطلوب بر عهده دارد.
سياست به معناي تدبير حيات جمعي جامعه‌ي سياسي است. منشأ آن، غريزه، عقل و شرع است. غريزه ممكن است موجب شود تنظيم و تدبير طبايع افراد و اعتدال شهوات صورت نگيرد؛ چراكه با تحريك قوه‌ي شهويه و غضبيه ممكن است آن‌چه نفس حيواني او مي‌خواهد، عمل كند و با منافع افراد ديگر، تعارض پيدا كند اما عقل بعد از تنظيم روابط افراد، به سامان‌دهي و راهبري جامعه‌ي سياسي مي‌پردازد؛ در حالي كه قوام سياسي به حكمت است؛ يعني دورانديشي، توجه به مصالح نوع انسان و وضع قوانين بر اساس عدالت؛ تا به واسطه‌ي عدالت، مفاسد و نابه‌ساماني‌ها را از بين ببرد و اجراي عدالت در ميان مردم به سنت و فرهنگ تبديل شود.
اما شرع، مرتبه‌اي از مصالح و مفاسد نوع بشر است كه عقل از درك آن‌ها مستقل نيست و اگر شارع، آن‌ها را به حال خود رها كند؛ آنان به چنين مصالحي دست نمي‌يابند و به مفاسد روي مي‌آورند. فلسفه‌ي بعثت پيامبران هم همين هدايت جمعي است و درنتيجه خواجه توسط نظريه‌ي امامت براي خلافت عباسي، مشروعيتي قائل نيست و نظريه‌ي سياسي «سلطان عادل كافر بهتر است از سلطان ظالم مسلمان» مبناي رفتار سياسي خواجه و علماي شيعه در قرن هفتم بوده است. اين نظريه از فتواي «سيد رضي‌الدين علي بن موسي بن طاووس» گرفته شده است.
گفته مي‌شود كه وقتي «هولاكو» بغداد را فتح كرد و علما را به اجبار در مستنصريه گرد آورد؛ در اجتماع آنان، اين پرسش را مطرح كرد كه «آيا حاكم عادل كافر بهتر است يا حاكم ظالم مسلمان؟». در آن ميان، نخستين كسي كه در نوشته‌اي، حكم به برتري حاكم عادل كافر داد؛ سيد بن طاووس بود و ديگران به تبعيت از او، نوشته‌اش را امضا كردند. (برگرفته از كتاب «مشاهير تشيع» مطهره سادات احمدپناه»

 

 


نوشتن دیدگاه

تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

مطالب پربازدید امسال

مطالب اخیر

درباره ما

 

هفته نامه‌ي اجتماعي، سياسي « طلوع خراسان »

ﺻﺎﺣﺐ اﻣﺘﯿﺎز و ﻣﺪﯾﺮﻣﺴﺌﻮل: اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺷﻮﺷﺘﺮي

دفتر مرکزی: خراسان جنوبي - قاین - خ امام رضا (ع) - جنب بانک کشاورزی مركزي

ایمیل: tolueqaenat[at]yahoo.com

صندوق پستی: 156

دفتر تحريريه: 32525090

دفتر تبليغات: 32531234

ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ اﻧﺤﺼﺎري ﭘﺬﯾﺮش ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت در اﺳﺘﺎن ﺗﻬﺮان: ﺷﺮﮐﺖ ﻧﺸﺮ ﺑﯿﻠﺒﻮرد ﻋﺮش ﻃﻼﯾﯽ ﮐﯿﺶ 88546630


***


* «ﻃﻠﻮع خراسان» نشريه‌اي ﻣﺮدﻣﯽ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﮔﺮوه ﯾﺎ ارﮔﺎﻧﯽ، واﺑﺴﺘﻪ ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ.

* ﻣﻄﺎﻟﺐ نویسندگان، دﯾﺪﮔﺎه نشريه نمی‌باشد.

* نشريه در وﯾﺮاﯾﺶ ﻣﻄﺎﻟﺐ رﺳﯿﺪه، آزاد اﺳﺖ.

مطالب پربازدید ماه

ورود اعضا

ورود به بخش کاربری و یا ثبت نام اعضای جدید .

مسیر سایت

  • .:
  • بازدید امروز 182
  • -
  • بازدید کل 2539046