بحران آب در قاینات


آیین‌های باران‌خواهی در قاینات

 

 نجیب‌الله رجبی (نويسند‌ه و پژوهشگر)

 

ارزش حياتي باران مخصوصاً براي كشاورزان و دامداران سبب شده تا هميشه چشم به آسمان دوخته و در انتظار آمدن ابرهاي باران‌زا باشند.
وقتی شیوه‌ها و فنون مختلف تأمین آب، کارایی خود را از دست می‌دهد و کمبود آب، زندگی مردم را با خطر مواجه می‌کند و خود را در برابر طبیعت، بی‌سلاح می‌بینند؛ آن‌گاه باورها و سنت‌ها نمایان می‌شود تا به طرق مختلف، طلب باران کنند. به همین علت، فرهنگ عامه پر است از افسانه‌ها و باورها و آیین‌هایی که ریشه در خشکسالی این سرزمین دارد.
اغلب مراسم تمنای باران با راز و نیاز و تضرع به پیشگاه خداوند برگزار می‌شود. برخی مراسم همچون «سوزاندن سر الاغ» و «اتلو متلو» یا «چولی قزک» ریشه در ایران باستان و قبل از اسلام دارد. در آیین‌هاي طلب باران به طرق مختلف، واسطه‌ای بین خود و خدای خویش قرار می‌دهند تا با تضرع بندگان، رحمت خداوند به سوی زمینیان سرازیر شود. این آیین‌ها با خواندن شعر و ترانه‌ي دسته‌جمعی و در بیش‌تر مواقع، از زبان حیوانات یا مترسک بیان می‌شود. اغلب این مراسم را در قدیم، زنان و بچه‌ها اجرا می‌کردند. البته تمنای باران‌خواهی در میان ملل دیگر هم رواج دارد. تصویر بالا، تمنای باران در شبه‌قاره‌ي هند را نشان می‌دهد.
در منابع تاریخی هم می‌توان نمونه‌هایی از آن را شاهد بود. ازجمله دعای «داریوش» پادشاه هخامنشی در کتیبه‌ي بیستون چنین است: «ای اهورامزدا! سرزمین مرا از دروغ، خیانت و خشکسالی حفظ کن» (کتیبه‌ي دعای داریوش برای ایران). از آن هنگام که دین اسلام به جای دین زرتشتی پذیرفته شد؛ بسیاری از آیین‌ها، رنگ مذهبی به خود گرفتند و ترکیبی از آیین قبل و بعد از اسلام در فرهنگ مردم این سرزمین برای باران‌خواهی پدیدار شد.
قاینات که همواره با پديده‌ي خشكسالي، دست و پنجه نرم می‌کرده و کشاورزان و دامدارانش همیشه چشم به آسمان در انتظار باران داشته‌اند؛ ترس از خشکسالی موجب شده تا این مراسم و آیین‌ها، بیش‌تر از سایر نقاط ایران رواج داشته باشد. مسجد دعای باران در قاین و آیین‌هایی که در گذشته در این دیار رواج داشته، نمادی از آیین باران‌خواهی مردم این سرزمین می‌باشد و اهمیت این سنت را در اذهان مردم، زنده نگاه می‌دارد که همچنان منطقه در خطر خشکسالی بوده و تمنای باران را دارد.

1. نماز و دعاي طلب باران (نماز استسقاء)
وقتی باران نبارد و خشكسالی بروز کند و تدبيرها به جايي نرسد؛ چاره‌ي آخر، نيايش و درخواست نزول باران از درگاه خداوند است. با تمنای باران، ارتباط بین انسان و خالق، بهتر برقرار می‌شود. در منابع دینی به اجرای چنین مراسمی در مواقع خشکسالی و کم‌شدن بارش، سفارش شده است. در طول تاریخ، افراد زیادی با خواندن نماز و دعا، از درگاه باری‌تعالی درخواست نزول باران نموده‌اند که در کوتاه‌مدت، دیدگان‌شان با ریزش باران، پرفروغ گردیده است.
یکی از زیباترین دعاهای باران که در تاریخ ثبت شده، دعای امام رضا(ع) برای طلب باران است که جریان آن این‌گونه می‌باشد: «مأمون پیش امام رفت و درخواست نمود تا برای باریدن باران، دعا کند. امام گفت: «دیشب رسول خدا در عالم رؤیا به من فرمودند: ای فرزندم! دوشنبه به صحرا برو و برای ایشان از خدا باران بطلب و آن‌چه را خداوند به تو نشان می‌دهد، به ایشان بازگو تا بیش از پیش از مقام و منزلت تو نزد خداوند متعال آگاه شوند». روز دوشنبه، تمام مردم همراه امام از شهر خارج شدند. امام در محلی مناسب، نماز خواندند و آن‌گاه با چهره‌ای سرشار از اطمینان، رو به مردم فرمودند: «خدایا! ای پروردگار من! تو حق ما اهل‌بیت را والا قرار دادی. همان‌گونه که فرموده‌ای، ایشان به ما توسل نموده و امید به فضل و کرم و احسان تو دارند. پس برای ایشان، بارانی سودمند و فراگیر بعد از رسیدن‌شان به منازل خود، نازل فرما». ناگهان بادی وزیدن گرفت و ابرهایی با رعد و برق پدیدار شد. مردم ترسیدند. امام گفت: «این ابرها برای شما نیست، متعلق به فلان جا است». ابرها آمدند و گذشتند و نگاه مردم همچنان به سمت آسمان بود؛ تا این‌که امام لبخندی زد و به مردم گفت: «ای مردم! این ابر را خداوند برای شما فرستاده است. پس خداوند را به خاطر فضل و رحمتش شکر کنید و به خانه‌های‌تان برگردید. تا به خانه‌های‌تان نرسید، ابرها نخواهد بارید». ناگهان آسمان شروع به باریدن کرد و چنان بارانی گرفت که تمام رودخانه‌ها پر شد و حوض‌ها و برکه‌ها و صحراها سیراب شدند». (عمادزاده، 1360 ص 532)

نماز تمنای باران، اقامه‌ي آن همانند نماز اعیاد سعید فطر و قربان است. در پایان، همه دعاي مخصوص باران از «صحيفه سجاديه» را چنين قرائت مي‌كنند:
«اي آفريدگار متعال! ما را از سرچشمه‌ي ابرهاي زلال رحمتت بچشان و باران‌هاي پربركت خويش را بر زمين‌هاي تشنه و سوخته‌ي ما فرود آر. به فرشتگان رحمت و رفعت خويش فرمان كن كه ابرهاي بركت را به سوي ما برانند و كام تشنه‌ي ما را با زلال باران، سيراب سازند؛ باراني كه فراوان و سودمند و فرح‌بخش و نشاط‌افزا باشد. باراني كه زواياي مرده‌ي زمين را زنده سازد. باراني كه ناف زمين بگشايد و كودك نبات برآورد و بر روزي روزي‌خوران بيفزايد. ابري كه فشرده و آبدار باشد و رگباري گوارا و فرخنده و فراوان بيفشاند. ابري كه برق‌آور و آتش‌زا نباشد. ابري كه در مزرعه‌ها، خوشه‌هاي پربار بپروراند. در مرتع‌ها، پستان‌هاي بي‌شير را از شير سرشار سازد». (صحیفه سجادیه، دعای نوزدهم)

2. پختن غلور باران
از شایع‌ترین مراسم باران‌خواهی، پختن غلور می‌باشد. در این آیین، گروهی داوطلب شده و تشتی خالی به در‌ِ خانه‌ها برده و از تک‌تک خانه‌ها، اقلام مورد نیاز را جمع‌آوری نموده و با آن، غلوری درست می‌کنند و پس از پختن غلور، از خدا طلب باران می‌نمایند و در پایان، غلور بین مردم توزیع می‌شود.
2-1. در روستای بیهود مرسوم است كه مردم در جلوی مسجد، چاووشی می‌خوانند. پس از آن، به سر مظهر قنات می‌روند و در آن‌جا غلور می‌پزند و روضه مي‌خوانند و برای نزول باران، دعا می‌کنند و مازاد مواد جمع‌آوری‌شده را بین فقرا تقسیم می‌کنند.
2-2. در روستای کرُه قاینات، چند نفر از زنان به در‌ِ تمام خانه‌ها می‌روند و هر کسي به فراخور خود، گندم، حبوبات و روغن به آن‌ها می‌دهد. گندم‌ها را بلغور می‌کنند و در 4 گوشه‌ي آبادی در 4 هفته‌ي متوالی، هر هفته در یک گوشه، غلور می‌پزند و آن را بین اهالی تقسیم می‌کنند. هر دفعه که غلور می‌پزند، یک کاسه غلور توسط یک بانو در «بندآب روستای کره» ریخته می‌شود.

3. اَتلو مَتَلو
«اتلو متلو» آدمکی از چوب می‌باشد که بچه‌ها آن را درست کرده و لباس‌های کهنه و مندرس را بر او می‌پوشانند. بعد، آن را در دست گرفته و دسته‌جمعی با آهنگی موزون می‌خوانند. چنین آیینی، ريشه در ايران باستان و نيايش مردم به درگاه ايزدبانو «آناهيتا» دارد. وقتی این گروه به در‌ِ خانه‌ها می‌روند، از صاحب‌خانه سؤال می‌کنند: «اتلو بخونم یا نخونم؟». اگر صاحب‌خانه گفت بخون، این‌چنین می‌خوانند:

 

 

اتلو و متلو
ای خدا بارو کو               بارون اوشارو کو
تلوی ما تشنه شده
ور کوه ورپشته شده
اوی غديرش ‌مايه
کمچه شيرش مايه
ای خدا بارو کو              بارون اوشارو کو
ور چوی چوپونو کو
ور بیل دهقونو کو
ورگز گورونو کو
ای خدا بارو کو                بارون اوشارو کو
ای نیم کو لاله زار
او نیم کو لاله زار
خیمه زده ترک هزار
ای خدا بارو کو                بارون اوشارو کو
چوپو پنير مايه نون پتیر مايه
سگی خمیر مایه بزغاله، شیر مایه
ای خدا بارو کو             بارون اوشارو کو
بزون زرد لاله‌اي
هر سال مزاييد جملي
امسال بمرد از توشنگي
ای خدا بارو کو               بارون اوشارو کو
رحمی به گوسفندو کو
ور كاكل ميشو كو
ور شاخ گسپندو کو
ای خدا بارو کو                بارون اوشارو کو
گندم د زير خاكه از تشنگي هلاكه
بارش ‌بیایه گل مشه
گندم‌دارو بيدل مشه
ای خدا بارو کو             بارون اوشارو کو

در پایان با مواد غذایی جمع‌آوری‌شده، غلور می‌پزند و برای نزول بارش، دعا می‌کنند.

 

 


نوشتن دیدگاه

تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

مطالب پربازدید امسال

مطالب اخیر

درباره ما

 

هفته نامه‌ي اجتماعي، سياسي « طلوع خراسان »

ﺻﺎﺣﺐ اﻣﺘﯿﺎز و ﻣﺪﯾﺮﻣﺴﺌﻮل: اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺷﻮﺷﺘﺮي

دفتر مرکزی: خراسان جنوبي - قاین - خ امام رضا (ع) - جنب بانک کشاورزی مركزي

ایمیل: tolueqaenat[at]yahoo.com

صندوق پستی: 156

دفتر تحريريه: 32525090

دفتر تبليغات: 32531234

ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ اﻧﺤﺼﺎري ﭘﺬﯾﺮش ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت در اﺳﺘﺎن ﺗﻬﺮان: ﺷﺮﮐﺖ ﻧﺸﺮ ﺑﯿﻠﺒﻮرد ﻋﺮش ﻃﻼﯾﯽ ﮐﯿﺶ 88546630


***


* «ﻃﻠﻮع خراسان» نشريه‌اي ﻣﺮدﻣﯽ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﮔﺮوه ﯾﺎ ارﮔﺎﻧﯽ، واﺑﺴﺘﻪ ﻧﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ.

* ﻣﻄﺎﻟﺐ نویسندگان، دﯾﺪﮔﺎه نشريه نمی‌باشد.

* نشريه در وﯾﺮاﯾﺶ ﻣﻄﺎﻟﺐ رﺳﯿﺪه، آزاد اﺳﺖ.

مطالب پربازدید ماه

ورود اعضا

ورود به بخش کاربری و یا ثبت نام اعضای جدید .

مسیر سایت

  • .:
  • بازدید امروز 23
  • -
  • بازدید کل 2635941